bilimsel adıyla Rhinobatos rhinobatos, morfolojik olarak ön kısmı vatoza, arka kısmı ise köpekbalığına benzeyen çok sıra dışı bir kıkırdaklı balık türüdür. Gövdesinin enli ön yapısı geleneksel bir Türk enstrümanı olan kemanı andırdığı için Türkçede “kemane balığı” ya da “keman vatozu” olarak isimlendirilmiştir; İngilizcede ise benzer şekilde gitar balığı (guitarfish) olarak bilinir.

 Fiziksel Özellikleri

• Karma Gövde Yapısı: Gövdesinin ön tarafı yassı, geniş ve üçgenimsi bir burun yapısına (vatoz formuna) sahiptir. Gövdenin arkası ise silindirik bir köpekbalığı yapısındadır ve üzerinde dik duran iki adet sırt yüzgeci ile güçlü bir kuyruk bulunur.
• Renk ve Kamuflaj: Üst kısımları genellikle kum rengi, kahverengi veya grimsi lekelerle kaplıyken, karın kısımları tamamen beyazdır. Bu renk tonları deniz tabanında harika bir kamuflaj sağlar.
• Boyutları: Türkiye denizlerinde ortalama 70 ila 100 cm boylarında görülmekle birlikte, küresel ölçekte maksimum 140-150 cm uzunluğa ve yaklaşık 26 kg ağırlığa kadar ulaşabilirler.
• Zehirsiz Yapı: İğneli vatozların aksine, kuyruğunda herhangi bir zehirli diken veya iğne bulunmaz. İnsanlar için tamamen zararsızdırlar.

 Davranışsal Özellikler

• Pusu ve Gizlenme: Yavaş hareket eden, sakin mizaçlı dip canlılarıdır. Günün büyük bölümünü kendilerini kısmen kuma veya çamura gömerek geçirirler. Bu hem büyük yırtıcılardan korunmalarını hem de avlarına pusu kurmalarını sağlar.
• Gece Aktifliği: Gündüzleri genellikle hareketsiz kalıp saklanırken, güneş battıktan sonra avlanmak için çok daha aktif hale gelirler.
• Canlı Doğum (Ovovivipar): Yumurtlayarak değil, canlı yavru doğurarak ürerler. Yumurtalar anne karnında gelişir ve açılır; anne balık bir kerede yaklaşık 4 ila 10 arasında gelişmiş yavru dünyaya getirir. Gebelik süreleri yaklaşık 4-6 ay sürer.

 Yaşam Alanı ve Beslenme

• Yaşam Alanı: Doğu Atlantik Okyanusu (Biskay Körfezi’nden Angola’ya kadar) ve tüm Akdeniz havzasına özgüdür. Türkiye’de özellikle Mersin, İskenderun ve Antalya körfezleri gibi Akdeniz ve Güney Ege kıyılarındaki sığ, kumluk veya çamurlu zeminleri tercih ederler. Genellikle 1 metre ile 100 metre arasındaki derinliklerde yaşarlar.
• Beslenme Düzeni: Tamamen etçil (karnivor) bir dip avcısıdır. Ağızları vücutlarının alt kısmında yer alır. Diyetlerinin büyük kısmını dipte yaşayan yengeçler, karidesler, midyeler, deniz solucanları ve küçük dip balıkları oluşturur.

 Ekolojik ve Ekonomik Önemi

• Ekolojik Önemi: Sığ deniz ekosistemlerinde bentik (taban) besin zincirinin dengelenmesinde önemli bir rol oynarlar. Dipteki kabuklu ve omurgasız popülasyonlarını kontrol altında tutarlar. Ayrıca kendilerini kuma gömerken deniz tabanındaki tortuyu karıştırarak zeminin oksijen almasına katkı sağlarlar.
• Ekonomik Önemi: Geçmişte Akdeniz ülkelerinde eti (özellikle kurutularak veya taze olarak) lokal olarak tüketilse de, günümüzde popülasyonlarının çökmesi nedeniyle ekonomik bir değeri veya ticari avcılığı kalmamıştır. Balıkçı ağlarına çoğunlukla hedef dışı yan av (kazara) olarak takılmaktadırlar.

 Koruma Durumu

• IUCN Statüsü: Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) Kırmızı Listesi’nde küresel ölçekte “Kritik Derecede Tehlikede” (CR – Critically Endangered) kategorisinde sınıflandırılmıştır. Nesli tükenmenin eşiğindedir.
• Neden Tehlikede?: Geç cinsel olgunluğa ulaşmaları, az sayıda yavru yapmaları ve kıyısal (sığ) sularda yaşamaları nedeniyle trol ağlarına ve paragatlara çok kolay yakalanırlar. Yoğun kıyı kirliliği ve habitat kaybı da bu türü vurmuştur. Tarihsel olarak çok yaygın oldukları Akdeniz’in kuzey kıyılarında popülasyonları neredeyse tamamen yok olmuştur.