Bilimsel adıyla Balistes capriscus, halk arasında daha yaygın bilinen adıyla Domuz balığı veya Çotira, Balistidae (Çütrebalığıgiller) familyasına ait, sıra dışı savunma mekanizmaları ve kemiksi zırh benzeri pul yapısıyla tanınan bir deniz balığı türüdür. Sudan çıkarıldığında çıkardığı domuzunkine benzer hırıltı sesleri ve hayatta kalmak için gösterdiği yüksek direnç nedeniyle halk dilinde “domuz balığı” adını almıştır.

Fiziksel Özellikleri

• Tetik/Kilit Mekanizması: En ayırt edici özelliği sırt yüzgecindeki 3 adet sert dikendir. Tehdit anında en öndeki uzun ve kalın dikeni yukarı kaldırarak kilitler. Bu diken, hemen arkasındaki küçük ikinci diken (tetik görevi görür) aşağı bastırılmadığı sürece asla insan eliyle indirilemez.

• Zırh Gibi Deri: Vücudu pul yerine birbirine kenetlenmiş, son derece sert ve kalın kemiksi plakalarla kaplıdır. Derisi o kadar serttir ki temizlenirken ancak tulum gibi yüzülerek çıkarılabilir.
• Gövde ve Diş Yapısı: Gövdesi yanlardan oldukça basık, yüksek ve baklava/eşkenar dörtgen biçimindedir. Küçük ama oldukça güçlü bir ağza ve kabukları kırabilecek kadar sağlam, keskin dişlere sahiptir.
• Boyut ve Renk: Genellikle 30-40 cm aralığında görseler de maksimum 60 cm uzunluğa ve 3-4 kg ağırlığa ulaşabilirler. Renkleri gri, zeytin yeşili ve kahverengimsi esmer tonlardadır. Genç bireyler çok daha renkli ve beneklidir.

 Davranışsal Özellikler

• Yüksek İnatçılık ve Direnç: Oltayla yakalandıktan veya sudan çıkarıldıktan sonra bile saatlerce canlı kalabilen, oksijensizliğe ve ölüme inanılmaz direnen inatçı bir karakteri vardır.
• Yuva Koruma Agresifliği: Üreme dönemlerinde kumluk zeminlerde daire şeklinde yuvalar kazarlar. Yumurtalarını koruma modundayken son derece agresifleşirler; yuvalarına fazla yaklaşan dalgıçlara veya büyük canlılara dişlerini göstererek saldırmaktan çekinmezler.
• Sıkışma Savunması: Büyük yırtıcılardan kaçarken kayalık çatlaklarına girer ve sırtındaki büyük dikeni dikip kilitleyerek kendisini oraya sabitler; böylece hiçbir avcı onu oyuktan çekip çıkaramaz.

 Yaşam Alanı ve Beslenme

• Yaşam Alanı: Akdeniz ve Ege denizlerimizde bolca bulunmakla birlikte Marmara Denizi’nde nadiren görülür. Asıl geniş yayılım alanı Atlantik Okyanusu’dur. Genellikle kıyısal resiflerde, batıkların çevresinde, taşlık ve kayalık diplerde 0-60 metre derinliklerde yaşarlar.
• Beslenme Düzeni: Sert çene ve diş yapısına sahip tam bir etçil (karnivor) dip avcısıdır.
• Avları: Diğer balıkların kolay kolay yiyemediği deniz kestaneleri, midyeler, istiridyeler, yengeçler, deniz hıyarları ve deniz salyangozlarını kabuklarını kırarak büyük bir iştahla tüketir.

 Ekolojik ve Ekonomik Önemi

• Ekolojik Önemi: Deniz ekosistemlerinde deniz kestanesi popülasyonunu dengeleyen en önemli apex/orta düzey avcılardan biridir. Çütre balıklarının azalması, deniz kestanelerinin aşırı çoğalarak deniz çayırlarını ve algleri yok etmesine (aşırı otlatma) neden olur.
• Ekonomik Önemi: Türkiye’de ismi (“domuz” ibaresi barındırması) ve alışılmadık sert dış görünüşü nedeniyle yerel tezgahlarda hak ettiği ilgiyi görmez ve ekonomik değeri düşük kalır. Ancak eti kılçıksız, bembeyaz, sıkı ve olağanüstü lezzetlidir. Gurme restoranlarda ve avrupa mutfaklarında filetosu yüksek fiyatlardan alıcı bulur.

 Koruma Durumu

• IUCN Statüsü: Dünya Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) Kırmızı Listesi’nde küresel ölçekte “Hassas / Hassas Dengede” (VU – Vulnerable) kategorisinde listelenmiştir.
• Popülasyon Trendi: Özellikle Meksika Körfezi, Brezilya ve Batı Afrika kıyılarındaki endüstriyel aşırı avcılık nedeniyle küresel popülasyonu dünya genelinde düşüş eğilimindedir. Türkiye sularında ticari olarak hedeflenerek avlanmasa da paragat ve trol ağlarına yan av olarak takılmaktadır. Şu an için Türkiye denizlerinde özel bir kota veya yasaklama bulunmamaktadır ancak küresel gidişatı bilim insanları tarafından yakından takip edilmektedir.

Neden “Tetik Balığı” Deniyor? (Kilit Mekanizması)

Bu türün en çarpıcı anatomik özelliği, sırt yüzgecinde bulunan 3 adet sert dikendir. Tehlike anında ya da bir kayanın kovuğuna gizlendiğinde, en öndeki birinci büyük dikeni yukarı kaldırarak kilitler. Bu diken mekanik olarak kilitlendiği için dışarıdan bastırılarak asla indirilemez. Ancak hemen arkasındaki üçüncü küçük dikene (tetik görevi görür) basıldığında kilit sistemi açılır ve büyük diken yana doğru sarkar. Bu sayede avcılar tarafından yutulması neredeyse imkansız hale gelir.